Bu meyanda dış siyasetin yani diplomasinin niteliklerini anlama konulu bir yaklaşım aktarılacaktır.
Köklü bir devlet geleneğine sahip olan Türkler için diplomasi tarih boyunca önem arz etmiştir. Asya Hunlarından başlayarak devletin merkezinde çeşitli dillerde konuşan ve yazan kalabalık bir heyet mevcuttur. Türk saraylarında diplomasi alanında yetişmiş elçiler, kâtipler, tercümanlar, kuryeler faaliyet göstermişlerdir  (Kafesoğlu 2003: 278). Beyler vergi, ticaret, güvenlik, yönetim değişiminin bildirimi, işbirliği talebi gibi maksatlarla değişik ülkelere temsilciler gönderilmişlerdir. Orhon Yazıtlarında geçen bu yerde olurup tabgaç bodun birle tüzültüm / “Bu yerde oturup Çin halkı ile  (ilişkileri) düzelttim” cümlesinden anlaşıldığı üzere elçilerden tüzülmek “anlaşmak” işini başarmaları beklenir (Şen 2007: 162). Yusuf Has Hacib, düşmanını yenmeye muktedir olamayan hükümdara elçiler göndererek barış yapmasını tavsiye ederken illeşmek fiiline müracaat etmiştir. Eski Türkçede iki hakan arasındaki barış durumunu anlatan il (Ercilasun-Akkoyunlu 2014: 23, 98) kökünden türeyen illeşmek fiili, ülkeler arasındaki barış görüşmeleri için kullanılmıştır. Türkler, komşu devletlerle temas kurmak için gönderilip bir daha geri dönemeyen diplomatları adına Yenisey bölgesinde yazıtlar dikmişlerdir. Bu yazıtlarda geçen: er erdem üçün töpöt kanka yalawaç bardım kelmedim “ Erkeklik erdemi için Tibet hanına elçi olarak gittim (ancak) dönmedim” (Aydın 2015: 85);  kara kanka barıpan yalawaç barıpan kelmedingiz begimiz e “Kara Han’a varıp, elçi (olarak) gidip gelmediniz beyimiz” ifadeleri aynı zamanda birer ağıttır. Zira Türk töresinde elçiye zeval olmaz ve onlar görevleri başındayken öldürülmemeleri gerekir.  Dîvânu Lugâti’t- Türk’te bu durumu anlatan yaş ot küymes yalawar ölmez “Taze ot nasıl yanmaz ise elçi de ölmez. Gönderenin mektubunda sertlik ve kabalık olsa bile” (Ercilasun-Akkoyunlu 2014: 368-369) ifadesi aynı zamanda en eski atasözlerimizdendir. Elçilerin can güvenliğinin sağlanması hususu Kutadgu Bilig’de de ele alınmıştır. Buna göre sözü çarpıtmayıp kendisine tembihleneni dosdoğru aktaran elçinin bir suçu yoktur. Türk hükümdarı “Doğru konuşan elçi cezalandırılmaz” şeklinde bu ilkeyi güzel bir şekilde ifade etmiştir. Duyduklarını dürüstçe ileten elçiye ölüm ya da işkence reva görülemez. Elçi denilen kimse aracıdır, söylediklerinden ötürü canına kıyılmamalıdır. Elçiler kendilerine emanet edilen sözü söylediklerinde ödüllendirilmeli ve öğülmelidir. Eski Türk devletlerinin hiyerarşisinde üst düzeyde yer alan diplomatik görevlilere elçi, savçı, yalavaç, yalawar gibi adlar verilmiştir. Bunun yanında tılmaç denilen tercümanlar da diplomaside görev üstlenmişlerdir (Şen 2007: 162-171).  
	Kutadgu Bilig, Türklerin İslam dairesinde kaleme aldıkları bilinen en eski metin olmanın ötesinde bir değere sahiptir. Eserin edebî gücü yanında değindiği konular ve benimsenen dünya görüşü onu daha da önemli kılmaktadır. Her şeyden önce Yusuf Has Hacib eserinde insanı merkeze alan bir anlayışı benimsemiştir. Kahramanları arasında kurguladığı diyaloglarda ideal insan ve ideal devlet nasıl olmalı sorusuna cevap aramıştır. Onun peşine düştüğü cevaplar, günümüz insanın da kafasını kurcalayan en önemli meselelerdendir. Bu bağlamda popüler kültürün tesirinden kurtulmaya çalışan insanımıza Kutadgu Bilig’in söyleyeceği pek çok şey vardır. Eser, 21. yüzyılın ilk çeyreğini yaşayan bizlere bin yıl öncesinden inciler sunan bir hazinedir. Pek çok milletin yoksun olduğu bu hazineye sahip olan Türklük elindekinin kıymetini iyi bilmelidir. Toplum hayatımızda, gelecek tasavvurumuzda çıkış yolu aradığımız bunalımların başında liyakat sorunu gelmektedir. Bu sorunun kaynağında ise erdem ve hüner kavramlarını yerli yerine oturtamamamız yatmaktadır. Durum eğitim sistemimizle de yakından ilişkilidir. Türk eğitim sisteminin millî çizgide yeniden yapılandırılmasında Kutadgu Bilig gibi medeniyet kurucu metinlerimize büyük işler düşmektedir.
	Bir siyasetname olan Kutadgu Bilig’de devletlerarası ilişkilere ayrıca önem verilmiştir. Zira Yusuf Has Hacib acunçı yani dünya hükümdarı şeklinde nitelendirdiği Türk hakanının başka hükümdarlarla kuracağı temasları, güçlü devlet olabilmenin şartları arasında sayar. Protokol kaidelerinden yazışma usullerine dek pek çok diplomatik teamüle yer verilen eserin otuz üçüncü bölümü elçi olarak gönderilecek kimselerin özelliklerini içerir. Eserde makamların ele alınış sırası göz önünde tutulduğunda beg “hükümdar”, vezir “sadrazam”, sü başlar er “ordu kumandanı” ulug hacib “baş mabeyinci (genel sekreter)”, kapug başlar er “kapı ağası (özel kalem)” unvanlarının ardından yalavaç “elçi” protokolde altıncı sırayı almaktadır (KB: LI). Kendisinden sonra ise bitigçi ılımga “nişancı” ve agıçı “hazinedar” gibi yöneticiler gelmektedir (KB: LII). Bu bağlamda başta Fuat Köprülü olmak üzere pek çok bilim adamının üzerinde durduğu Osmanlı müesseselerinin Orta Asya kaynakları konusunda (Köprülü 2004) Kutadgu Bilig’in yeterince irdelenmemiş ender bir kaynak olduğunu ayrıca belirtmek gerekir. 
	Kutadgu Bilig’de devlet erkinin töreye uygun kullanılması her vesileyle vurgulanmıştır. Esere göre adaletsizlik yakıcı ateştir, yaklaştığını kavurur; töre ise sudur, aktığında nimetler ortaya çıkar. Uzun saltanat sürmek isteyen hikmet sahibi beyler halkı gözeterek töreleri düzgün işletmelidir. Töre sayesinde ülke gelişir, dünya düzene girer; adaletsizlik ile ülke geriler, dünya bozulur. Kutadgu Bilig’de yöneticiler -ak begler- ile yönetilenler -kara bodun- arasında kurulacak ilişkinin de töreler çerçevesinde belirlenmesi gerektiği özellikle ifade edilmiştir. Yusuf Has Hacib, tapugçı denilen görevlileri iki ana bölüme ayırmıştır. Birincisi devlet yönetiminde vazife alan resmî görevlilerdir. Eserin 29 ve 38 bölümleri arası bu tür görevlilere ayrılmıştır (KB: LI-LII). İkincisi ise halka hizmet veren meslek erbabı olup eserin 49 ve 60. bölümleri arasında bunlarla münasebet anlatılır (KB: LV). Hükümdara hizmet verecek resmî görevlilerde aranan özellikler sıralanırken onların küçük yaşta alınıp eğitilmeleri tavsiye edilir. İlerleyen dönemlerde bey, hizmet için yetiştirdiği çocukları becerilerine göre seçerek önemli mevkilere getirebilir. Cesaret sahipleri asker, dürüstler nişancı, titiz ve temiz olanlar has hizmetçi, hesap kitap bilenler defterdar olabilmektedir.  Bu sistem Osmanlıda, Acemi Oğlanlar Ocağında uygulanan sistemi hatırlatmaktadır.
	Kutadgu Bilig’de bütün saray görevlileri gibi elçilerin de uyması gereken protokol kurallarına yer verilmiştir. Devlet hizmetinde bulunan görevliler hükümdarın huzuruna çıktıklarında gözleri yerde kulakları ise tahtta olmalıdır. Eller sağ el sol el üzerine gelecek şekilde kavuşturmalı, ayaklar düzgün bir vaziyette beklenmelidir. İçeriye sağ ayakla girilmeli, bir buyruk iletildiğinde dikkat kesilmelidir. Edepli bir şekilde diz üstü oturulmalı, kollar düzgün bir biçimde (diz üstüne) uzatılmalıdır. Sağ ya da sol taraftan dik dik bakılmamalı söylenilenler hassasiyetle hafızaya kazınmalıdır. Hükümdar söz açtığında mesele dürüstçe aktarılmalı, cevap geldiğinde istek düzgün bir biçimde arz edilmelidir. Huzura içkili olarak çıkılmamalı, böylesi faydasız işlerden kesinlikle uzak durulmalıdır. İşitilenler işitilmemiş, görülenler görmemiş gibi tavır takınılmalıdır. Saraya girildiği andan itibaren dikkatli davranılmalı ve ilgi gösterene aynıyla mukabele edilmelidir. Mağrurlanıp elini kolunu sallayarak hareket edilmemeli, herkesle tokalaşılmamalıdır. Otururken size ayrılan yer iyi bilinmeli başkalarını aşağılayıcı davranışlar sergilenmemelidir. Aksırıp tıksırarak insanları tiksindirecek kabalıklardan kaçınılmalıdır. Otururken bağdaş kurulmamalı, yan yatılmamalı ve yüksek sesle gülünmemelidir. Tırnak yemek, bacak bacak üstüne atmak suretiyle meclislerde insanın değerini düşürecek tutumlardan uzak durulmalıdır. Kendinden büyükler konuşmaya başladığında söz kesilip onlar dinlenilmelidir. Makama varıldığında çağrılmadan huzura girilmemelidir. Sözü uzatmadan sorulanlara cevap vermekle yetinilmelidir. Soru sorulduğunda bilinenler aktarılmalı, söz kesilirse konuşma uzatılmamalıdır. Bey tarafından ziyafete davet edilen görevli yemeği edeple yemelidir. Besmele ve sağ elle yemeğe başlanmalıdır. Başkasının önündeki aşa el uzatmamalı, kendi önünden yenilmelidir. Bıçakla yemek sıyrılmamalı, ilikler kemirilmemeli, yemek çekiştirilerek etrafa seslenilmemelidir. Yemek kıtlıktan çıkmışcasına hızla yenilmemeli, başka kişiler de düşünülmelidir. Ne denli tok olunursa bey sofrasına oturulamalı ve bu sofrada değer kazanılmalıdır. Yusuf Has Hacib, sıraladığı teşrifat kurallarına riayet eden kimselerin Eski Türkçede kur şeklinde adlandırılan makamların üst düzeylerine çıkabilecekleri ifade etmektedir. 
	Saraylarda uygulanan teşrifat kaidelerini en titiz şekilde hayata geçirmekle mükellef başlıca görevlilerden biri de elçilerdir. Kutadgu Bilig’de yalavaç şeklinde adlandırılan elçiler devleti temsilen başka ülkelere gönderilen kimselerdir. Bu kimseler hükümdarın bitigçi denilen katiplerinin kaleme aldıkları yazılı mesajları iletebildikleri gibi sözlü mesajların aktarımını da üstlenebilmişlerdir. Yazının kalıcılığını önemseyen muhataplar için mektuplar götürülürken   elçinin sözünü senet sayanlar için buna gerek gerek duyulmamıştır. Yusuf Has Hacib, elçilerin Allah kullarının en seçkini olan peygamberlerle aynı sıfatı taşıdıklarını özellikle belirtmiştir. Bu yönüyle elçiler insanlar arasında öne çıkan, bilgili, anlayışlı, özel ve cesur kimselerden seçilmelidir. Kendi beylerinin sözlerini başka beylere iletmekle yükümlü elçiler söz ustası olmak durumundadır. Söylediklerinin nereye gideceğini, kendine söylenenlerin ne anlama geldiğini çok iyi hesap etmelidir. Bunun için de sözü anlayış ve bilgi süzgecinden geçirerek yorumlayabilmelidirler. Elçinin görevini yerine getirip ülkeler arasındaki ilşkileri yola koyabilmek maksadıyla yapacağı görüşmelerde elindeki en kuvvetli silah dildir. O nedenle kullandığı her kelimenin gerçek ve mecaz yönünü, çağrışım yaptığı nesne ve kavramları dikkate alarak ifadelerini kurgulayabilmelidir. Nerde konuşup nerede susacağını çok iyi hesap edebilmeli, kendisinde söylenen her şeyi dikkate almalıdır. Bu şekilde kuracağı temaslarla muhatapları üzerinde olumlu bir intiba bırakması mümkün olabilecektir. Gelinen noktada elçilerin kuvvetli bir hafızaya sahip olması beklenmektedir. Zira onun vasıtasıyla beye iletilecek mesajların eksiksiz aktarabilmesi önemlidir.  Elçi olarak görevlendirilecek kimseye güven şarttır. O nedenle gözü ve gönlü tok, dürüst ve tabiatı düzgün kişilerden seçilmelidirler. Beyin şahsında devletine sadakat besleyen kimseler görevlerini hakkıyla yerine getirebilirler. Aç gözlü, tamahkar kimseler nefislerine hakim olamadıkları için devletin menfaatlerini çıkarları doğrultusunda bedelleştirebilirler. Bu yüzden aç gözlü kimseler elçi yapılmamalıdır.  Gözü tok olanlar fakirseler de aslında zenginler zümresindendirler ve onlar dirayetle her işin üstesinden gelebilirler. Devleti dışarda temsil edecek görevlilerin cüzdan sahibi değil vicdan sahibi olmaları gerekir. Yetiştikleri çevrenin serveti yerine asaleti dikkate alınmalıdır. Yusuf Has Hacip hükümdarın varlığı ve kudretini güven altında tutan görevlileri zikrederken nişancı, has uşak ve aşçının yanında elçileri de belirtir. Zira yemeklerini hazırlayan aşçı ve o yemekleri sunan has uşak hükümdarın kendi hayatı için önem arz ederken, devlet sırlarına yazı ve söz noktasında vakıf olan nişancı ile elçi millet hayatı açısından kilit rol oynamaktadır.  Elçilerin edepli, ağır başlı ve namuslu oluşları kendilerini değerli kılmaktadır. Değinilen özellikleri onların bilgiyi irfanla yoğurmalarını sağlar. Edepsiz kimselerden ise her türlü kabalık sadır olur. Ancak edepli insalar itimada layıktırlar. Ağır başlı bireyler çevrelerinde asaletleriyle tanınırlar. Namuslu insanlara sevgi beslenir. Elçilerde aranan bir başka vasıf ise zeki oluşlarıdır. Bu özellikleri sayesinde bilgiyi davranışa dönüştürebilirler. Zekasını kullanabilenler hedeflerine ulaşabilirler. Bilgi ve anlayış çerçevesinde başlayacağı işe karar verenler sonuç alabilirler. Elçiler aynı zamnda iyi bir okur olmalıdırlar. Kitap okuyan insanın ufku genişler ve kavrama kabiliyeti artar. Kendilerine söylenen sözlerin derin yapısına nüfuz edebilirler. Bu bağlamda elçilerin edebiyata yatkın oluşları da beklenmektedir. Okuduğu kitaplar vesilesiyle sözün inceliklerine vakıf olabilen, şiirden anlayan, kabiliyeti el verdiği ölçüde şiirle yazabilen kimseler diplomatik mevkilerde öne çıkabilirler. Elçilerde aranan bir başka özellik ise yaşadıkları dönemin gündelik hayatında öne çıkan konulara dair geniş  malumata sahip olmalarıdır. Kutadgu Bilig’in kaleme alındığı dönemde tıp, astroloji ve rüya yorumu gibi alanlar bu duruma örnek gösterilmiştir. Bu dönemde elçilerin dikkat çeken başka bir özelliği ise matematikten iyi derecede anlayabilmeleridir. Hesap bilmek strateji oluşturmakta son derce önemlidir. Strateji geliştirmenin oyun olarak talim edildiği uğraşılar arasında satrancın ayrı bir yeri vardır. Satrançtan iyi anlayan elçiler, bir yandan taktik alandaki birikimlerini zinde tutarken diğer yandan muhataplarıyla zaman geçirebilecek bir vesileyi ellerinde bulundurmuş olurlar. Spor bugün olduğu gibi geçmişte de insanların ilgi duyduğu bir uğraştır. Elçilerin özellikle dost ülkelerin beyleriyle birlikte spor içerikli etkinliklere katılabilecek yeteneklere sahip olmaları beklenmektedir. Eserde çevgan, okçuluk, avcılık gibi oyunlar bu duruma örnek olarak verilmiştir. Elçiler konuşmanın yanında okuyup yazacak düzeyde yabancı dillere vakıf olmalıdır. Öyle ki kendilerine söylenenleri en iyi şekilde anlayıp gerektiğinde hazır cevap bir tavır takınabilmelidirler. Kutadgu Bilig’de içki karşıtlığı her vesileyle işlenmiştir. İçkinin haram olmasının yanında, insan bilincini etkisiz hale getirdiği için tüm yakışıksız davranışlara kapı araladığı görüşü hararetle savunulmuştur. Devlet yöneticilerinin kesilikle içkiden uzak durmaları gerektiği tavsiye edilmiştir. Bu tavsiyelerden elçiler de nasibini almıştır. Üstün vasıflarla donanmış bir elçi eğer içkiye düşerse bu vasıfların hepsi anlamını yitirir. Özellikle devlet sırrı taşıyan elçilerin sarhoşluk esnasında bu sırları açık etme ihtimali oldukça yüksektir. Elçilerin dış görünümleri de temsil kabiliyetlerine uygun olmalıdır. Eserde, fizikî açıdan düzgün, giyim kuşamına dikkat eden kimselerin bu mesleğe kabul edilmeleri tavsiye edilmiştir. Haddizatında Kutadgu Bilig’de değişik vesilelerle yöneticilerin dış görünüşlerine dikkat edilmesi gerektiği uyarısında bulunulmuştur. Hükümdar, yukarıda değinilen nitelikte kimseleri bulduğunda onları elçi olarak görevlendirirse uzaklar kendine yakın olabilecektir. Bu nitelikleri taşımayan kimseler ise hükümdarın başka devletler nezdindeki itibarını zedeleyeceklerdir.
	Yusuf Has Hacib’in elçilerin hangi özelliklere sahip olmalarına ve nasıl davranmalarına dair tecrübesi icra ettiği görevle ilişkilidir. Zira, Türk sarayında yabancı elçilerin ağırlanması vazifesi kendisinin bulunduğu makama yani hacib denilen görevlilere aittir. Girişte de değinildiği üzere Kutadgu Bilig insanı merkeze alan bir yaklaşımla oluşturulmuştur. O nedenle eserde görev tanımından öte görevlilerde aranacak insanî ve meslekî nitelikler işlenmiştir.  Kutadgu Bilig’de uluslararası ilişkiler için verilen tavsiyelerin pek çoğu, kişiler arası münasebetler için de önem arz etmektedir.  Eserde elçi olarak görevlendirilecek insanın seçkin bir kişiliğe sahip olması gerektiği özellikle vurgulanmıştır. Bizzat sarayda yetiştirilerek teşrifat kurallarına vakıf olan elçi adaylarının pek çok özellikle donanmış olmaları beklenir. Gözü tok, edepli, ağırbaşlı, namuslu, cesur, zeki, hafızası kuvvetli, belagat sahibi, anlayışlı, okumaktan zevk alan, edebiyatla ilgilenen, spor yapan, gündemi takip eden, sosyal, etrafında sevilen, hazerfen, yabancı dil bilen, dış görünüşüne ve giyim kuşamına dikkat eden bir figür olarak karşımıza çıkan elçiler kişilik eğitiminde üzerinde durulabilecek somut örneklerdir. Bu özellikler liyakat sınavının doğru seçenekleri olarak günümüzde de geçerliliğini korumaktadır.
	Kaynak ve Kısaltmalar
Aydın, Erhan (2014), Yenisey Yazıtları, Konya: Kömen Yayınları.
Ercilasun, Ahmet Bican - Ziyat Akkoyunlu (2014), Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti`t-Türk Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Kafesoğlu, İbrahim (2003), Türk Millî Kültürü, İstanbul: Ötüken Yayınları. 
KB:  Arat, Reşit Rahmeti (1999), Kutadgu Bilig I -Metin-, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Köprülü, Fuat (2004), Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Tesiri, Ankara: Akçağ Yayınları.  
Şen, Serkan (2007), Orhon, Uygur ve Karahanlı Metinlerindeki Meslekler Bağlamında Eski Türk Kültürü, Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi.